Bazı insanlar yaşadıklarını sindiremez, bazıları ise sindiremediklerinin acısını çevresindekilerden çıkarır. İnsan hayatı boyunca pek çok şeyle karşılaşır. Beklediği karşılığı alamadığı ilişkiler, uğradığı haksızlıklar, yaşadığı hayal kırıklıkları, kayıplar, reddedilme duygusu ve karşılanmayan beklentiler...
Her yaşantı aynı kolaylıkla kabul edilmez, her olay aynı hızda anlamlandırılmaz. Bazı deneyimler zamanla geride kalırken bazıları kişinin zihninde tekrar tekrar canlanır. Söylenemeyen sözler, dile getirilemeyen öfkeler ve kabullenilemeyen gerçekler bir süre sonra kişinin iç dünyasında çözümlenmemiş çatışmalara dönüşebilir. Psikolojide gündelik dilde kullandığımız hazmetmek ifadesi, aslında yaşantıları anlamlandırmak ve duygusal olarak işleyebilmekle yakından ilişkilidir. Bir olayı yaşamak başka, o olayın bizde bıraktığı duyguyu anlamak ve onunla sağlıklı bir ilişki kurabilmek başkadır. Peki, insan hazmedemediği şeylerle ne yapar?
Bazı insanlar içine kapanır, sürekli düşünür, kendisini sorgular. Bazıları yaşadığı olayları zihninde tekrar tekrar canlandırır. Bazıları ise kendi içinde çözemediği gerilimi çevresindeki insanlara yöneltir. İşte tam bu noktada hazmedilemeyen yaşantılar, yalnızca kişinin kendi ruhsal dünyasını değil, başkalarıyla kurduğu ilişkileri de etkilemeye başlar.
İçeride çözülemeyen çatışma, dışarıda öfke olarak ortaya çıkabilir. Bir insanın sürekli eleştirmesi, en küçük meselede öfkelenmesi, başkalarının başarısından rahatsızlık duyması veya çevresindeki insanları küçümsemesi her zaman yalnızca karşısındaki kişiyle ilgili değildir. Bazen bu davranışların arkasında kişinin kendi yetersizlik algısı, değersizlik duygusu, karşılanmamış beklentileri veya çözümlenmemiş hayal kırıklıkları bulunabilir. Örneğin kendi yaşamında istediği noktaya ulaşamadığını düşünen bir kişi, başkasının başarısını takdir etmekte zorlanabilir. Başkasının mutluluğu, kendi eksiklik algısını hatırlatabilir. Kendisini değersiz hisseden biri, başkalarını değersizleştirerek geçici bir üstünlük duygusu oluşturmaya çalışabilir. Kontrol kaybı yaşayan bir kişi ise çevresindeki insanları kontrol ederek kendi içindeki belirsizlik hissini azaltmak isteyebilir. Bu davranışların tümünü tek bir psikolojik nedene bağlamak doğru değildir. Ancak psikolojide savunma mekanizmaları olarak ele alınan bazı süreçler, kişinin kendi içinde kabul etmekte zorlandığı duygu ve düşüncelerle baş etme biçimini anlamamıza yardımcı olur. Yansıtma, kişinin kendisinde kabul etmekte zorlandığı duygu, düşünce veya özellikleri başkalarına atfetmesiyle açıklanır. Yer değiştirme ise kişinin bir kaynağa yöneltemediği duygusal tepkiyi daha güvenli veya ulaşılabilir başka bir hedefe yöneltmesidir. Bazen iş yerinde yaşanan bir hayal kırıklığının öfkesi eve taşınır, bazen kişinin kendi içindeki yetersizlik hissi, başkalarına yöneltilen sürekli eleştirilerle görünür hâle gelir. Burada önemli olan, her saldırgan davranışın altında bastırılmış bir duygu aramak değil, davranışın arkasındaki psikolojik dinamikleri de görebilmektir. Hazmedememek bazen kendine, bazen başkasına zarar verir.
Kendi yaşantılarını anlamlandırmakta zorlanan birey, geçmişte yaşadığı bir olayın etkisiyle bugünkü ilişkilerini değerlendirebilir. Henüz yeni tanıştığı bir insana karşı güvensizlik geliştirebilir, kendisine yöneltilmeyen bir sözü üzerine alınabilir veya sıradan bir eleştiriyi kişisel bir saldırı olarak algılayabilir. Bunun arkasında geçmiş deneyimlerin bugünkü algıyı etkilemesi, tehdit algısının artması ve duygusal düzenleme güçlükleri bulunabilir. Özellikle öfke, çoğu zaman tek başına ortaya çıkan bir duygu değildir. Kimi zaman incinmişliğin, hayal kırıklığının, korkunun, utancın veya çaresizliğin üzerine eklenir. Kişi bu duygularla doğrudan temas etmekte zorlandığında öfke, kendisini ifade etmenin daha kolay bir yolu hâline gelebilir. Ancak öfke hissetmek ile saldırgan davranmak aynı şey değildir. Öfke insani bir duygudur; hakaret etmek, aşağılamak, tehdit etmek veya başkasına zarar vermek ise davranışsal tercihler ve sorumluluk alanıyla ilgilidir. Bir insanın yaşadığı zorluklar, başkalarına zarar vermesini haklı çıkarmaz.
Bu noktada aklıma bir soru takılıyor. Başkasının hazmedemediklerinin hedefi olduğumuzu nasıl anlarız? Bazen bir insanla iletişim kurarken ne söylediğimizden çok, onun neye tepki verdiğini anlamakta zorlanırız. Sakin bir açıklama karşısında orantısız bir öfke, başarılarımız karşısında küçümseyici tavırlar, sürekli suçlanmak, her konuşmanın bir güç mücadelesine dönüşmesi veya kişinin kendi sorunlarının sorumluluğunu sürekli başkalarına yüklemesi bu açıdan düşündürücü olabilir.
Ancak tek bir davranıştan hareketle bir insanın psikolojik yapısı hakkında kesin hüküm vermek doğru değildir. Önemli olan, tekrarlayan davranış örüntülerine ve ilişkinin bizde yarattığı etkiye dikkat etmektir. Böyle durumlarda yapılması gereken, karşımızdaki insanın bütün duygusal yükünü üstlenmek veya onu değiştirmeye çalışmak değildir. Kendi sınırlarımızı korumak, maruz kaldığımız davranışı açıkça ifade etmek ve gerektiğinde mesafe koyabilmek önemlidir.
Çünkü bir başkasının çözemediği çatışmanın sorumluluğu bize ait değildir. İnsan önce kendi içinde olup biteni anlamlandırabilmelidir.
Peki, biz kendi hayatımızda neyi hazmedemiyoruz?
Hangi olay hâlâ zihnimizde tekrar ediyor?
Kimin davranışı bizi düşündüğümüzden daha fazla öfkelendiriyor?
Başkasının başarısı neden bizi rahatsız ediyor?
Sürekli eleştirdiğimiz insanların hangi özelliği aslında kendi içimizde bir yere dokunuyor?
Bir anlaşmazlıkta gerçekten yaşanan olaya mı tepki veriyoruz, yoksa geçmişten taşıdığımız başka bir duyguyu mu bugüne getiriyoruz?
Bu soruların cevapları her zaman kolay olmayabilir. Ancak insanın kendi duygularıyla yüzleşmesi, onları bastırmak veya başkalarına yöneltmek yerine tanıması ve düzenlemesi psikolojik olgunlaşmanın önemli bir parçasıdır. Psikolojik danışmanlık sürecinde de amaçlardan biri, bireyin yaşadığı olaylarla kurduğu ilişkiyi fark etmesine, düşünce ve duygu örüntülerini tanımasına, sağlıklı baş etme becerileri geliştirmesine yardımcı olmaktır.
Mesele hiç incinmemek, öfkelenmemek veya hayal kırıklığı yaşamamak değildir. Mesele yüzleşmemiz gereken en önemli kişinin aynada gördüğümüz kendimiz olduğunu bilmektir.
Çünkü insanın kendi içinde çözemediği hiçbir şey başkasının sorunu değildir.
