Bir toplumun geleceğe olan inancını kaybetmesi, bir sabah ansızın gerçekleşen bir kopuş değildir. Bu, zaman içerisinde biriken hayal kırıklıklarının, karşılıksız kalan beklentilerin ve giderek zayıflayan toplumsal güvenin sonucudur. İnsanlar bir süre sonra yalnızca bugünün zorluklarından değil, yarının da bugünden farklı olmayacağı düşüncesinden yorulmaya başlar.
Asıl kırılma tam da burada gerçekleşir. İnsan, geleceği değiştirebileceğine dair inancını kaybettiğinde...
Sosyolojik açıdan toplumları bir arada tutan unsurlardan biri, ortak bir gelecek tasavvuruna sahip olmalarıdır. İnsanlar yalnızca aynı coğrafyada yaşadıkları için toplum oluşturmazlar, birlikte daha iyi bir hayat kurabileceklerine inandıkları için de bir arada kalırlar. Bu inanç, toplumsal dayanışmanın, ortak hedeflerin ve kolektif hareket etme iradesinin temelini oluşturur. Ancak toplumsal güven zedelendiğinde, bireylerin gelecek algısı da dönüşmeye başlar. Eğitim alan bir genç, emeğinin karşılığını alamayacağını düşünüyorsa, çalışan bir insan gelecekte daha iyi koşullara ulaşabileceğine inanmıyorsa, bir aile çocuklarının kendisinden daha iyi bir yaşam süreceğinden emin olamıyorsa burada yalnızca ekonomik bir sorun yoktur. Aynı zamanda toplumsal beklentilerin aşınması söz konusudur.
Psikoloji bu durumu anlamlandırırken önemli kavramlardan biri olan öğrenilmiş çaresizlik kavramına başvurur. Birey, çabasına rağmen koşulların değişmediğini tekrar tekrar deneyimlediğinde zamanla kontrol duygusunu kaybedebilir. Bir noktadan sonra mücadele etmek yerine geri çekilmeyi, talep etmek yerine kabullenmeyi tercih edebilir.
Bu psikolojik süreç yalnızca bireysel yaşamlarla sınırlı kalmaz. Toplumsal düzeyde de benzer bir ruh hâli ortaya çıkabilir. İnsanlar seslerini duyuramayacaklarına, emeklerinin karşılığını alamayacaklarına veya değişimin mümkün olmadığına inanmaya başladıklarında toplumsal katılım zayıflar. Umutsuzluk, zamanla bir duygu olmaktan çıkarak davranış biçimine dönüşür.
Özellikle genç kuşakların gelecek algısı bu açıdan dikkatle değerlendirilmelidir. Bir gencin hayal kurabilmesi, yalnızca kişisel motivasyonuyla açıklanamaz. Hayallerin gerçekleşebileceği bir toplumsal zemine de ihtiyaç vardır. Gençlerin gelecek planlarını sürekli ertelemesi, yaşadıkları toplumla kurdukları aidiyet ilişkisinin zayıflaması ve başarıyı kendi ülkelerinin dışında aramaları yalnızca bireysel tercihler olarak okunmamalıdır. Bunlar aynı zamanda toplumsal fırsatlara, adalete ve liyakate ilişkin algıların da göstergesidir.
Burada üzerinde durulması gereken bir başka mesele de adalet duygusudur. Çünkü insanlar her zaman eşit koşullarda yaşamayabilir ancak çabalarının, emeklerinin ve haklarının karşılık bulduğuna inanmak isterler. Bir toplumda adalet duygusu zayıfladığında yalnızca kurumlara duyulan güven değil, insanların birbirlerine duyduğu güven de zarar görür. Sosyal bağlar gevşer, dayanışmanın yerini bireysel kurtuluş arayışı alır. Oysa toplumsal ilerleme, yalnızca güçlü kurumlarla veya ekonomik göstergelerle açıklanamaz. Bir toplumun psikolojik dayanıklılığı, ortak sorunlar karşısında birlikte hareket edebilme kapasitesiyle de yakından ilişkilidir. Geleceğe inanmak, her şeyin iyi olacağını düşünmek değildir. Gerçekçi bir umut, sorunları görmezden gelmeden değişimin mümkün olduğuna dair iradeyi koruyabilmektir. Bu nedenle umut, edilgen bir bekleyiş değil toplumsal sorumluluk, güven ve eylem kapasitesiyle beslenen bir tutumdur.
Bir toplum ne zaman geleceğe inanmayı bırakır?
Belki de insanlar artık çocuklarına daha iyi bir gelecek vaat edemediklerinde, emeklerinin karşılığını alamayacaklarını düşündüklerinde ve yarının bugünden daha adil olabileceğine dair inançlarını kaybettiklerinde… Ancak unutulmamalıdır ki bir toplumun geleceği, yalnızca ekonomik büyüme rakamlarıyla değil, insanlarına kurabilecekleri hayaller için ne kadar alan açtığıyla da ölçülür. Bir toplumun gerçek çöküşü, geleceğini kaybettiği gün değil, geleceği değiştirebileceğine inanan insanlarını kaybettiği gün başlar. Çünkü geleceğine inanmayan toplumlar önce hayal kurmayı, sonra birlikte hareket etmeyi, en sonunda da değişimin mümkün olduğuna inanmayı bırakırlar.
Bir ülkenin en büyük kaybı, sahip olduğu kaynakların azalması değil; insanlarının o ülkede bir geleceklerinin olduğuna inanmaktan vazgeçmesidir.